Tạp chí tiêu điểm

 

 

Dự án chiến đấu cơ SCAF bên bờ tan vỡ: Thách thức khó vượt qua đối với Pháp, Đức

 

Ít tháng sau khi đắc cử năm 2017, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã quyết định cùng Đức thúc đẩy dự án phát triển hệ thống chiến đấu cơ đời mới SCAF, với mục tiêu nâng cao năng lực quốc phòng tự chủ của Âu Châu, trong bối cảnh quan hệ với đồng minh truyền thống Hoa Kỳ thời Donald Trump hứa hẹn những sóng gió chưa từng có với Âu Châu.

 

Mô hình chiến đấu cơ thế hệ sáu thuộc Hệ thống tác chiến trên không tương lai (Système de combat aérien futur - Scaf) Triển lãm hàng không không gia Le Bourget, Pháp, tháng 6/2019. AFP - ERIC PIERMONT

 

Tám năm sau, cuối 2025, đầu năm 2026, bất đồng chồng chất giữa hai tập đoàn Dassault và Airbus Defence and Space, hai cơ sở đặc trách thực thi dự án, khiến SCAF nay bên bờ tan vỡ. Theo giới chuyên gia, nếu xảy ra, đây sẽ là một tổn thất vô cùng lớn không chỉ cho hợp tác Pháp – Đức, bởi dự án hệ thống chiến đấu cơ SCAF của Pháp và Đức, với sự tham gia của Tây Ban Nha sau đó, được kỳ vọng sẽ trở thành một trụ cột của nền quốc phòng tự chủ của Liên Âu trong tương lai. Liệu Paris và Berlin có vượt qua được các thách thức đó?

 

SCAF: Dự án trọng tâm của nền công nghiệp quốc phòng Âu Châu

 

Kế hoạch phát triển chiến đấu cơ tối tân thế hệ thứ 6 (NGF), thuộc dự án mang tên Hệ thống Tác chiến Trên không Tương lai (SCAF - Système de combat aérien du futur), được Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Angela Merkel khởi xướng vào năm 2017, với vốn đầu tư ước tính 100 tỉ đô la. Tây Ban Nha tham gia dự án hai năm sau. Phi cơ SCAF được kỳ vọng ​​sẽ thay thế các chiến đấu cơ Rafale (Pháp) và Eurofighter (Anh, Ý, Đức và Tây Ban Nha hợp tác chế tạo) từ năm 2040. Theo thỏa thuận, Pháp chủ trì dự án chung, Đức và Tây Ban Nha mỗi bên dự trù đóng góp một phần ba kinh phí.

 

Các căng thẳng ngày càng gia tăng với chính quyền Trump nhiệm kỳ 2, trong bối cảnh lực lượng không quân của Âu Châu nhìn chung phụ thuộc nặng nề vào chiến đấu cơ Mỹ, cho thấy về nguyên tắc, kế hoạch độc lập phát triển hệ thống chiến đấu cơ đời mới để Âu Châu hướng đến tự chủ về quốc phòng là cần thiết.

 

Tuy nhiên, từ nhiều tháng nay, dự án dẫm chân tại chỗ. Ngày 18/02/2026, chính quyền Đức lần đầu chính thức thừa nhận nhiều bất đồng song phương về tiêu chuẩn kỹ thuật không thể vượt qua, đồng thời gợi ý, để có thể duy trì, dự án Hệ thống Tác chiến Trên không Tương lai SCAF cần được điều chỉnh, để mỗi bên hướng đến độc lập chế tạo riêng một chiến đấu cơ, bởi nhu cầu của Pháp khác với Đức. Pháp dự trù phi cơ này được sử dụng với vũ khí hạt nhân, trong lúc với Đức thì đây chỉ thuộc lĩnh vực vũ khí quy ước.

 

Dassault muốn giữ bí mật công nghệ, Airbus muốn tham gia sâu rộng

 

Tuyên bố của Thủ tướng Đức Frederic Merz, trên thực tế, đã phơi bày bất đồng sâu sắc giữa hai tập đoàn Dassault (đại diện cho Pháp) và Airbus (đại diện cho Đức và Tây Ban Nha) tồn đọng từ lâu. Căng thẳng lên đến đỉnh điểm hồi cuối năm ngoái, khi Dassault khẳng định có thể một mình hoàn tất việc chế tạo chiến đấu cơ SCAF, còn Airbus cho biết Dassault, nếu muốn, có thể rời bỏ dự án Hệ thống Tác chiến Trên không Tương lai.

 

Trả lời truyền thông Pháp, chủ tịch tập đoàn Dassault, Eric Trappier, nhấn mạnh: « Chúng tôi có đủ năng lực để làm điều đó. Nếu họ muốn tự làm, thì hãy cứ để họ tự làm! Chúng tôi chỉ yêu cầu có một điều nhỏ thôi! Hãy cho chúng tôi quyền quản lý chương trình. Nói một cách khác, về mặt quản trị, tôi sẽ không chấp nhận việc đại diện của ba bên ngồi quanh bàn quyết định tất cả các khía cạnh kỹ thuật cần thiết để vận hành một chiếc phi cơ tối tân như vậy! »

 

Ông Xavier Tytelman, cố vấn về hàng không và không gian, coi bí mật công nghệ là bất đồng chủ yếu, không thể vượt qua được giữa hai tập đoàn Pháp và Đức:

« Vấn đề là ba quốc gia này không có cùng một loại năng lực chuyên môn. Pháp, với máy bay Rafale, là quốc gia Âu Châu duy nhất thực sự tự phát triển được một loại máy bay, hoàn toàn từ A đến Z. Trong khi đó, Đức chỉ nắm được khoảng 1/3 công nghệ chế tạo phi cơ Eurofighter, cùng với Anh, Tây Ban Nha và Ý.

 

Đức muốn tham gia phát triển 30% máy bay chiến đấu thế hệ thứ 6 SCAF này. Nhưng khi ta nói với họ về 30% công việc, thì không phải chỉ là với lĩnh vực tác chiến điện tử và trí tuệ nhân tạo, mà họ muốn nắm 30% của mọi thứ. Ví dụ như hệ thống điều khiển bay, lĩnh vực mà Dassault đã là nhà sản xuất hàng đầu thế giới, kết quả của hàng chục năm tìm tòi, nghiên cứu.

 

Phía Đức muốn tham gia 30%, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc họ có quyền truy cập vào toàn bộ mã nguồn và về mặt logic, điều đó sẽ dẫn đến việc bí mật công nghiệp bị tước đoạt, gây thiệt hại cho Pháp và Dassault. Vì vậy, có sự bất đồng giữa Pháp, quốc gia không muốn đánh mất công nghệ, cùng Dassault, công ty đang bảo vệ một cách quyết liệt thành quả công nghiệp nửa thế kỷ của mình, và phía bên kia là Đức, tin rằng bất luận thế nào, Pháp không thể làm được nếu thiếu Đức, vì vậy sẽ buộc phải nhân nhượng các bí mật công nghiệp. »

 

Thay đổi lớn mới đây trong « tương quan lực lượng « Pháp – Đức

 

Những thách thức trong việc duy trì hợp tác Pháp – Đức trong dự án công nghệ quốc phòng này không chỉ liên quan đến các bất đồng về bí mật công nghệ giữa hai tập đoàn Dassault và Airbus, mà còn liên quan đến bối cảnh chung rộng lớn hơn. Đó là nước Đức đang trên đường nhanh chóng trở thành một cường quốc quân sự, trong lúc cho đến gần đây, Berlin vẫn tự khẳng định chỉ là « một cường quốc tế kinh tế » và Paris mới là « một cường quốc ngoại giao và quân sự ». Bên cạnh đó, lĩnh vực công nghiệp của nước Đức cũng đang trải qua những khó khăn chồng chất gây nhiều căng thẳng trong nước.

 

Ông Paul Maurice, chuyên gia về quan hệ Pháp – Đức, thuộc Viện Pháp về quan hệ quốc tế IFRI, trong bài trả lời phỏng vấn báo La Croix, đăng ngày 23/02/2026, nhấn mạnh những thay đổi nói trên đang làm chuyển dịch « tương quan lực lượng « (rapport de force) giữa hai nước. Các bất đồng Pháp – Đức trong dự án SCAF vốn đã không ít, trong bối cảnh này lại càng trở nên các chủ đề nhạy cảm hơn trong quan hệ song phương.

 

Nguyên nhân căn bản nhất: Các bất đồng về « nhu cầu chiến lược »

 

Tuy nhiên, các bất đồng về « các nhu cầu chiến lược » dường như là lý do căn bản có thể khiến dự án SCAF đổ vỡ hoàn toàn. Chuyên gia Paul Maurice, Viện IFRI, nêu bật vấn đề này: « Đó là một dự án phức tạp ngay từ đầu. Vì nhiều lý do. Các nhu cầu về chiến lược (besoins stratégiques) dường như đã chưa được xác định rõ ràng. Sự tham gia của Tây Ban Nha vào dự án năm 2019 đã không giải quyết được vấn đề phân chia nhiệm vụ. Tập đoàn Dassault rõ ràng không phải là một đối tác dễ chơi, nhưng phía Đức cũng phản ứng quá nặng nề với Dassault.

 

Tất cả những điều này đều phức tạp, nhưng không phải là mới. Điều mới hiện nay là dự án hiện đang bị chỉ trích ở cấp độ chính trị. Mà Hệ thống Tác chiến Trên không Tương lai này (SCAF) trước hết và trên hết là một dự án chính trị. Cho đến gần đây, hai bộ trưởng quốc phòng Đức và Pháp, ông Boris Pistorius và ông Sébastien Lecornu, nay là Thủ tướng, vẫn ủng hộ và thúc đẩy dự án, bất chấp những khó khăn về hành chính và công nghiệp. Nhưng một khi đồng thuận về chính trị mất đi, mọi việc sẽ trở nên khó khăn hơn nhiều. »

 

Pháp và Đức từng vượt qua những khó khăn tưởng chừng bất khả

 

Ông Guillaume Faury, giám đốc điều hành của tập đoàn Airbus, đại diện cho Đức và Tây Ban Nha, trong cuộc trả lời phỏng vấn đài Pháp BFM Business, đăng tải ngày 20/02/2026, ít ngày sau tuyên bố của Thủ tướng Đức, đã ghi nhận tình trạng bế tắc khó khai thông hiện nay của dự án SCAF. Nhưng lãnh đạo Airbus cũng bày tỏ hy vọng các trở ngại rút cục sẽ phải được vượt qua, bởi đây là một dự án hết sức quan trọng đối với chiến lược quốc phòng của Âu Châu:

« Chắc chắn là chúng ta đang chật vật trong việc tìm hướng đi phía trước. Nhiều mối quan hệ đã bị phá vỡ. Sự phức tạp về mặt quản trị gia tăng theo thời gian, trong một chương trình rất lớn phục vụ Đức, Pháp và Tây Ban Nha, với những kỳ vọng nhiều khi mang tính cạnh tranh, hoặc liên quan đến mục đích sử dụng khác nhau. Ví dụ như một máy bay chiến đấu sẽ có thể được mỗi bên sửa đổi khi muốn bổ sung các hệ thống hoặc vũ khí cụ thể. Điều này tạo ra một mức độ bó buộc rất lớn.

 

Hiện tại chúng ta đang chật vật để chuyển từ giai đoạn 1B (tức giai đoạn tiền khả thi trước khi chuyển sang thiết kế các mô hình / travaux préliminaires sur de futurs démonstrateurs) sang giai đoạn 2 (tức giai đoạn thiết kế mô hình, dự trù từ 2026 đến 2029), để có thể đáp ứng được kỳ vọng của chính phủ các nước.

 

Tuy nhiên, chúng ta cũng cần nhớ rằng ba hoặc bốn năm trước, chúng ta cũng đã gặp khó khăn khi bắt đầu giai đoạn 1B. Một số người nói rằng điều đó sẽ không bao giờ xảy ra, nhưng cuối cùng chúng ta cũng đã tìm ra được giải pháp.

Cá nhân tôi hy vọng cuối cùng chúng ta sẽ tìm ra những giải pháp, có thể không phải là những giải pháp được hình dung một năm trước, nhưng là những giải pháp cho phép có được một chương trình quốc phòng Âu Châu với hệ thống rất toàn diện này. Tôi cho rằng hệ thống này vô cùng quan trọng đối với chiến lược quốc phòng của Âu Châu. »

 

Paris và Berlin có dung hòa được lợi ích quốc gia với quốc phòng Âu Châu?

Hiện tại dự án SCAF chưa đổ vỡ. Pháp và Tây Ban Nha vẫn tỏ ra tin tưởng. Phía Đức đề nghị làm riêng rẽ hai phi cơ, thay vì một. Để duy trì được dự án, trong trường hợp phương án hai phi cơ được chấp thuận, các bên phải tìm được thỏa hiệp trong hai mảng lớn khác của SCAF là drone và mạng lưới thông tin liên lạc nối kết các phương tiện tham gia (thường gọi là « cloud de combat »). Cho đến nay, Pháp được coi là bên chủ trương xây dựng một hệ thống không chiến của Âu Châu độc lập cao, trong lúc Đức muốn hệ thống này có thể liên kết dễ dàng với các phương tiện của các lực lượng thuộc NATO.

 

Khủng hoảng trong dự án Hệ thống Tác chiến Trên không Tương lai SCAF đặt ra một câu hỏi lớn về việc liệu Âu Châu có thể phát triển một ngành công nghiệp quốc phòng thực sự chung của châu lục hay chủ quyền quốc gia trong lĩnh vực quốc phòng sẽ vẫn là một trở ngại không thể vượt qua? Theo nhiều chuyên gia, như ông Paul Maurice, Viện IFRI, câu trả lời « phụ thuộc vào khả năng của các quốc gia hội viên dung hòa lợi ích công nghiệp của mình với tầm nhìn chiến lược chung ».

 

 

Trọng Thành