Bong bóng ở Điện Capitol.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Khi Lãnh đạo phe thiểu số Thượng viện Chuck Schumer nhìn thẳng vào ống kính của CNN và tuyên bố rằng bài Thông điệp Liên bang của Donald Trump là “state of delusion”, ông không chỉ nói một câu cho sướng miệng. Ông đang tung ra một ẩn dụ – và ẩn dụ ấy có sức công phá hơn cả một bài phản biện dài mười trang.

 

Ông bảo Tổng thống “ở trong một cái bong bóng”.

 

Nghe qua thì nhẹ. Không phải “độc tài”, không phải “nguy hiểm cho nền dân chủ”. Chỉ là…cái bong bóng. Nhưng trong chính trị Mỹ, chữ “bubble” không phải để nói chuyện trẻ con thổi bong bóng xà phòng ngoài sân.

 

Bong bóng là gì mà ghê vậy?

 

Chúng ta từng trao đổi với nhau: vì sao lại là bong bóng mà không phải cái hộp, cái lồng hay bức tường?

 

Bởi vì bong bóng có ba đặc tính chết người.

 

Thứ nhất, nó trong suốt nhưng méo mó. Người ở trong vẫn thấy thế giới bên ngoài – nhưng qua một lớp màng cong làm hình ảnh biến dạng.

 

Nhà lãnh đạo như Tổng thống Donald J. Trump vẫn đọc báo cáo kinh tế, vẫn nghe cố vấn, vẫn xem tin tức. Nhưng thông tin đã được lọc kỹ càng như cà phê phin Sài Gòn: bỏ bớt bã đắng, chỉ giữ vị hợp khẩu vị của Trump.

 

Thứ hai, bong bóng thường do chính mình thổi lên. Không ai nhốt Tổng thống vào trong đó. Không có cai ngục. Chỉ có ê-kíp truyền thông trung thành, những kênh tin tức thân thiện, những tiếng vỗ tay quen thuộc. Mỗi lời phản biện bị loại bỏ là một hơi thổi thêm vào lớp màng mỏng ấy.

 

Thứ ba, bong bóng rất mong manh. Nó tồn tại được nhờ áp suất cân bằng giữa bên trong và bên ngoài. Khi thực tế dồn dập quá mức – lạm phát, bầu cử, khủng hoảng – chỉ cần một cú chạm nhẹ… “bụp”.

 

Đó là lý do Schumer chọn chữ ấy. Không phải vô cớ.

 

Thành ngữ này từ đâu ra?

 

Điều thú vị là “bubble” không do một chính khách nào phát minh. Nó xuất hiện từ lâu trong tiếng Anh.

 

Từ thế kỷ 18, người ta đã nói “economic bubble” để chỉ hiện tượng đầu cơ thổi giá, nổi tiếng nhất là “South Sea Bubble” ở Anh năm 1720. Ý nghĩa khi ấy đã rõ: một giá trị bị phồng lên vượt quá thực chất, rồi vỡ tung.

 

Đến cuối thế kỷ 20, báo chí Mỹ bắt đầu dùng “political bubble” hay “Washington bubble” để chỉ giới chính trị gia sống tách rời dân chúng. Sau này, khái niệm “filter bubble” được nhà hoạt động Internet Eli Pariser phổ biến năm 2011 để mô tả hiện tượng mạng xã hội chỉ hiển thị thông tin hợp với sở thích người dùng.

 

Như vậy, khi Schumer nói Tổng thống ở trong bong bóng, ông không sáng chế ngôn ngữ mới. Ông chỉ mượn một ẩn dụ đã có lịch sử dài – và gài nó đúng chỗ.

 

Thông điệp Liên bang hay đêm gala?

 

Thông điệp Liên bang vốn là bản tường trình trước dân Mỹ: chính quyền đã làm gì, chưa làm gì, và sẽ làm gì. Từ thời George Washington cho đến những bài diễn văn truyền hình của Ronald Reagan, tinh thần ấy vẫn là báo cáo quốc gia.

 

Nhưng theo Schumer, bài diễn văn vừa rồi lại mang dáng dấp một chương trình truyền hình giờ vàng. Vinh danh vận động viên, tán dương quân nhân, trao những khoảnh khắc xúc động.

 

Những con người ấy xứng đáng được tôn trọng – điều đó không ai phủ nhận. Nhưng câu hỏi châm biếm đặt ra là: liệu Thông điệp Liên bang có nên biến thành sân khấu trao giải?

 

Khi nghi thức hiến định trở thành show diễn, nội dung chính sách dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Thay vì nghe một bảng tổng kết chi tiết về kinh tế, ngân sách, đối ngoại, khán giả lại được dẫn dắt bằng cao trào cảm xúc và những tràng pháo tay đúng nhịp của bọn gia nô.

 

Ở trong bong bóng, tiếng vỗ tay vang hơn tiếng thở dài ngoài phố.

 

Ai cũng có bong bóng?

 

Công bằng mà nói, không chỉ Tổng thống mới có bong bóng. Cử tri cũng có. Thuật toán mạng xã hội nuôi dưỡng mỗi người bằng những mẩu tin hợp ý mình. Người bảo kinh tế đang hưng thịnh sẽ chỉ đọc số liệu tăng trưởng. Người bảo kinh tế suy thoái sẽ chỉ thấy hóa đơn tiền chợ tăng cao.

 

Nhưng sự khác biệt nằm ở trách nhiệm. Một người dân có thể sống trong bong bóng mà không gây hệ quả lớn. Một tổng thống thì không.

 

Bởi vì Thông điệp Liên bang không phải là tấm gương soi cảm xúc phe mình. Nó là tấm bản đồ của quốc gia.

 

Cái nguy của bong bóng quyền lực.

 

Chúng ta từng nói: bong bóng cho cảm giác êm ái. Không có tiếng chỉ trích, không có va chạm thô ráp. Đối với người quyền lực, đó là môi trường dễ chịu nhất.

 

Nhưng quyền lực trong môi trường không ma sát rất dễ trượt khỏi thực tế. Khi mọi báo cáo đều “tốt hơn mong đợi”, khi mọi con số đều “chưa từng có trong lịch sử”, khi mọi chính sách đều “vĩ đại nhất từ trước tới nay”, thì lớp màng bong bóng càng dày.

 

Cho đến ngày nó không chịu nổi áp suất.

 

Schumer, bằng lối nói châm biếm, không chỉ tấn công cá nhân ông Trump. Ông cảnh báo về một hiện tượng chính trị: lãnh đạo càng thành công về truyền thông, càng dễ tin vào chính câu chuyện mình dựng nên.

 

 

Kết

 

“Ở trong bong bóng” – nghe nhẹ như xà phòng trẻ con thổi ngoài hiên. Nhưng trong chính trị, đó là lời buộc tội rằng một nhà lãnh đạo đang sống trong thực tế chọn lọc, méo mó và mong manh.

 

Và khi Thông điệp Liên bang – vốn là bản tường trình nghiêm túc trước dân Mỹ – bị pha trộn với yếu tố trình diễn, người ta có quyền hỏi: Tổng thống Donald J. Trump đang báo cáo tình trạng quốc gia, hay đang thưởng thức tiếng vang dội bên trong chiếc bong bóng của chính ông ta?

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.