Lănh tụ Tối cao Ayatollah Ali đă chết.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

1. Truyền thông nhà nước Iran đưa tin Lănh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei đă qua đời. Truyền h́nh nhà nước và hăng thông tấn chính thức IRNA cho biết ông từ trần vào rạng sáng Chủ nhật ở tuổi 86, nhưng không nêu rơ nguyên nhân cái chết.

 

Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump cũng tuyên bố rằng Khamenei bị giết trong một chiến dịch do Mỹ và Israel tiến hành nhằm vào Iran.

 

2. Tiểu sử và sự nghiệp của Ayatollah Ali Khamenei.

 

 

Tên đầy đủ: Seyyed Ali Hosseini Khamenei (علی حسینی خامنه‌ای).

Sinh: 19 Tháng 4 1939 tại Mashhad, Iran.

Tuổi: 86 tuổi (tính đến năm 2026).

 

1. Ông là  Lănh tụ tối cao (Supreme Leader) của Cộng ḥa Hồi giáo Iran từ năm 1989, kế nhiệm Ayatollah Ruhollah Khomeini – người lănh đạo cuộc Cách mạng Iran 1979.

 

Trong vai tṛ này, Khamenei nắm quyền lực tối cao trong hệ thống chính trị Iran, đứng trên cả tổng thống, nắm quyền kiểm soát lực lượng vũ trang, an ninh, ngoại giao và truyền thông nhà nước.

 

2. Tổng thống Iran.

 

Trước khi trở thành Lănh tụ tối cao, ông từng là Tổng thống Iran từ năm 1981 đến 1989. Đây là giai đoạn sau cuộc cách mạng đầy biến động, và ông là một trong những nhân vật trung tâm trong chính quyền mới.

 

3. Vai tṛ khác.

 

Ông từng là thành viên của Hội đồng Chuyên gia (Assembly of Experts) và là người lănh đạo các chức năng tôn giáo – chính trị khác trước khi lên làm lănh đạo tối cao.

 

Ảnh hưởng và phong cách lănh đạo.

 

Người kiến tạo hệ thống quyền lực.

 

Khamenei là người củng cố quyền lực của giới giáo sĩ trong nhà nước Iran và tăng cường vai tṛ của Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – một lực lượng quân sự – chính trị rất quyền lực.

 

Chính sách đối ngoại cứng rắn.

 

Dưới sự lănh đạo của ông, Iran theo đuổi chính sách đối ngoại đối đầu với Hoa Kỳ và Israel, đặc biệt trong các vấn đề như chương tŕnh hạt nhân. Trong nước và phản đối.

 

Trong suốt những năm cầm quyền, Iran chứng kiến nhiều cuộc biểu t́nh lớn đ̣i cải cách chính trị – xă hội, trong đó có các phong trào lớn vào các năm 2009, 2019 và 2022–2023. Chính quyền của Khamenei bị cáo buộc hạn chế tự do dân sự và đàn áp các tiếng nói đối lập.

 

 

Tóm tắt:

 

Ông là lănh đạo tối cao của Iran trong hơn 36 năm – người có quyền lực vượt trội trong hệ thống chính trị nước này.

 

Trước đó ông từng giữ chức Tổng thống Iran trong thập niên 1980.

 

Ông có vai tṛ quyết định trong cả chính sách nội bộ và đối ngoại Iran.

 

2. Sự ra đi của Ali Khamenei: Bước ngoặt quyền lực của Iran và cơn địa chấn Trung Đông

 

Lănh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei qua đời sẽ là biến cố lớn nhất của Cộng ḥa Hồi giáo kể từ năm 1989 – thời điểm ông kế nhiệm Ruhollah Khomeini. Hơn ba thập niên rưỡi nắm quyền tối thượng, Khamenei không chỉ là nguyên thủ tôn giáo; ông là trung tâm của cấu trúc quyền lực, là điểm tựa ư thức hệ và là người phê chuẩn sau cùng đối với mọi quyết sách chiến lược. Sự ra đi ấy mở ra một chương mới, nhiều bất định cho Iran và khu vực.

 

 

1. Khoảng trống quyền lực và cơ chế kế vị.

 

Khác với các nền cộng ḥa tổng thống, Iran vận hành theo mô h́nh “lănh tụ tối cao” có thẩm quyền trên quân đội, tư pháp, truyền thông nhà nước và định hướng chính sách đối ngoại. Tổng thống – dù đương nhiệm là Ebrahim Raisi (nếu xét theo các giai đoạn gần đây) – không phải là người quyết định cuối cùng.

 

V́ vậy, câu hỏi lớn nhất lúc này là: ai sẽ kế vị?

 

Theo hiến pháp, Hội đồng Chuyên gia có trách nhiệm chọn lănh tụ mới. Nhưng trên thực tế, cán cân sẽ nghiêng về phía những thiết chế quyền lực đă được Khamenei củng cố nhiều năm qua, đặc biệt là Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC). Lực lượng này không chỉ là quân sự; họ có ảnh hưởng sâu rộng trong kinh tế, an ninh nội địa và chính sách khu vực. Bất kỳ ứng viên nào muốn trở thành lănh tụ tối cao đều phải có sự đồng thuận – hoặc ít nhất là không vấp phải phản kháng – từ IRGC.

 

Hai kịch bản nổi bật thường được nhắc đến: (1) một giáo sĩ bảo thủ tiếp nối đường lối cứng rắn; (2) một cơ chế lănh đạo tập thể tạm thời nhằm giữ ổn định trước khi định h́nh nhân sự lâu dài.

 

Dù theo kịch bản nào, tính liên tục của hệ thống có lẽ sẽ được ưu tiên hơn cải cách đột ngột.

 

 

2. Đối ngoại: Căng thẳng hay tái định vị?

 

Dưới thời Khamenei, Iran theo đuổi chính sách đối đầu với United States và Israel, đồng thời mở rộng ảnh hưởng thông qua các mạng lưới ủy nhiệm tại Lebanon, Syria, Iraq và Yemen. Chương tŕnh hạt nhân – vốn là tâm điểm đàm phán và trừng phạt suốt hai thập niên – được xem là “đường đỏ” chủ quyền.

 

Sự thay đổi lănh đạo có thể tạo cơ hội cho tái đàm phán, nhưng cũng có nguy cơ kích hoạt tư duy “bị bao vây”, khiến Tehran siết chặt lập trường. Nếu quá tŕnh kế vị diễn ra êm thấm, Iran có thể giữ nguyên quỹ đạo chiến lược, chỉ điều chỉnh chiến thuật. Ngược lại, nếu nội bộ phân hóa, các đối thủ khu vực có thể thử thách giới hạn – làm gia tăng rủi ro va chạm.

 

 

3. Kinh tế và xă hội: Sức ép cải cách.

 

Ba thập niên qua, Iran chịu nhiều ṿng trừng phạt, lạm phát cao và bất măn xă hội, đặc biệt trong giới trẻ đô thị. Các làn sóng biểu t́nh những năm gần đây phản ánh khát vọng thay đổi về tự do dân sự và cơ hội kinh tế. Sự ra đi của Khamenei có thể mở ra kỳ vọng cải cách – nhưng kỳ vọng ấy sẽ vấp phải thực tế: cấu trúc quyền lực được thiết kế để bảo toàn hệ thống.

 

Nếu ban lănh đạo mới nhận thấy tính chính danh cần được củng cố, họ có thể nới lỏng có chọn lọc trong kinh tế, khuyến khích đầu tư khu vực tư nhân và t́m cách giảm căng thẳng để gỡ trừng phạt. Song cải cách chính trị sâu rộng là viễn cảnh khó xảy ra trong ngắn hạn.

 

 

4. Ảnh hưởng khu vực: “Trục kháng cự” đi về đâu?

 

Khamenei là kiến trúc sư của cái gọi là “trục kháng cự” – liên kết các lực lượng và chính quyền có chung lợi ích chiến lược với Tehran. Sự thay đổi lănh tụ không đồng nghĩa với thay đổi học thuyết; tuy nhiên, phong cách điều hành và mức độ mạo hiểm có thể khác. Một nhà lănh đạo thận trọng có thể ưu tiên ổn định nội bộ trước khi mở rộng ảnh hưởng; một người cứng rắn hơn có thể gia tăng sức ép để chứng tỏ tính kế thừa.

 

 

5. Kết luận: Ổn định có điều kiện.

 

Cộng ḥa Hồi giáo Iran đă chứng minh năng lực vượt qua các cú sốc lớn: chiến tranh, cấm vận, ám sát và bất ổn nội bộ. V́ thế, nhiều khả năng quá tŕnh chuyển giao – nếu được quản trị chặt chẽ – sẽ hướng tới ổn định có điều kiện. Nhưng “ổn định” không đồng nghĩa “bất biến”. Thế hệ trẻ, áp lực kinh tế và môi trường địa chính trị biến động sẽ buộc ban lănh đạo mới phải tính toán khác đi.

 

Sự ra đi của Ali Khamenei khép lại một kỷ nguyên dài của quyền lực tập trung và đối đầu chiến lược. Kỷ nguyên kế tiếp – dù tiếp nối hay điều chỉnh – sẽ định h́nh lại cán cân Trung Đông trong thập niên tới. Trong chính trị, cái chết của một con người có thể là điểm kết; nhưng với quốc gia, đó thường là điểm khởi đầu của một phép thử mới.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

Reuters

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính