Lưỡi gươm thuế quan và lằn ranh Hiến pháp.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Ngày 20 tháng 2 năm 2026, Tòa án Tối cao Mỹ đã đưa ra một phán quyết gây chấn động chính trường: các mức thuế đối ứng do Tổng thống Donald Trump áp đặt dựa trên Đạo luật Quyền Kinh tế Khẩn cấp (IEEPA) là bất hợp pháp.

 

Chánh án John Roberts, người chấp bút phán quyết, nhắc lại một nguyên tắc tưởng chừng xưa cũ nhưng chưa bao giờ lỗi thời: quyền đánh thuế thuộc về Quốc hội.

 

Vấn đề ở đây không chỉ là vài chục phần trăm thuế quan. Đó là câu hỏi: trong thời bình, Tổng thống có thể tự mình vung lưỡi gươm thuế quan ra sao?

 

 

I. Thuế quan: công cụ kinh tế hay vũ khí chính trị?

 

Từ đầu nhiệm kỳ, ông Trump xem thuế như đòn bẩy thương lượng. Ông lập luận rằng nước Mỹ chịu thâm hụt thương mại lớn, và cách đáp trả là “có đi có lại”. Hơn 180 nền kinh tế bị đưa vào danh sách chịu thuế từ 10% đến 46%. Con số gây choáng váng, thị trường toàn cầu chao đảo.

 

Nhưng điều đáng nói không phải là mức thuế cao hay thấp, mà là cách thức áp đặt. Ông Trump viện dẫn IEEPA — một đạo luật vốn được thiết kế để đối phó tình trạng khẩn cấp quốc gia. Lập luận của hành pháp là buôn lậu ma túy và mất cân bằng thương mại tạo nên tình trạng khẩn cấp.

 

Tòa án không đồng tình. Lý do rất rõ ràng: nếu Quốc hội muốn trao quyền đánh thuế đặc biệt cho Tổng thống, họ phải ghi rõ trong luật. IEEPA không nói như vậy.

 

 

II. Phân quyền: sợi dây neo của nền cộng hòa

 

Phán quyết lần này không phải đòn đánh vào cá nhân ông Donald J. Trump, mà là lời nhắc nhở về cấu trúc quyền lực. Hiến pháp Hoa Kỳ không trao mọi quyền cho một người, dù người đó là Tổng thống.

 

Nếu hành pháp có thể đơn phương áp thuế diện rộng chỉ bằng cách tuyên bố “khẩn cấp”, thì vai trò của Quốc hội trong vấn đề thuế khóa – một quyền lực cốt lõi – sẽ bị xói mòn. Khi đó, nguyên tắc kiểm soát và cân bằng (checks and balances) chỉ còn là khẩu hiệu nói chơi cho vui.

 

Chánh án Roberts viết rằng Mỹ không ở trong tình trạng chiến tranh với mọi quốc gia trên thế giới. Câu chữ chừng mực nhưng đầy hàm ý: không thể dùng khái niệm “khẩn cấp” như chiếc chìa khóa vạn năng.

 

 

III. Thị trường phản ứng: đồng hồ đo niềm tin.

 

Ngay sau phán quyết, các chỉ số chứng khoán tăng điểm. Giới đầu tư hiểu rất rõ: điều họ sợ không chỉ là thuế cao, mà là sự bất định chính sách. Một nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ mà thay đổi thuế quan diện rộng chỉ qua sắc lệnh hành pháp, thì chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ sống trong trạng thái hồi hộp triền miên.

 

Phán quyết của Tòa án mang lại một tín hiệu: luật lệ vẫn còn đó, và quyền lực không phải vô hạn.

 

 

IV. Ông Trump: thất bại hay cơ hội?

 

Về mặt pháp lý, đây là một thất bại rõ ràng của ông Trump. Nhưng trong chính trị, thất bại có thể được tái đóng khung thành bằng chứng của “cuộc chiến với hệ thống”.

 

Ông ta có thể lập luận rằng mình hành động quyết liệt vì quyền lợi nước Mỹ, còn tòa án thì cản trở. Với một bộ phận cử tri, thông điệp ấy không hề vô hiệu.

 

Tuy nhiên, thực tế cũng phơi bày giới hạn: nếu muốn duy trì chính sách thuế đối ứng trên quy mô lớn, ông phải thuyết phục Quốc hội thông qua luật rõ ràng. Con đường này chậm hơn, đòi hỏi thương lượng và nhượng bộ – điều không dễ trong bối cảnh phân cực.

 

 

V. Bài học rộng hơn.

 

Thuế quan luôn là công cụ nhạy cảm. Nó có thể bảo vệ ngành sản xuất trong nước, nhưng cũng có thể kích hoạt trả đũa và làm giá cả tăng cao. Khi quyền sử dụng công cụ đó tập trung vào một cá nhân mà không có rào chắn lập pháp, rủi ro không chỉ là kinh tế, mà còn là tiền lệ hiến định.

 

Phán quyết ngày 20/2 vì vậy không đơn thuần là câu chuyện thương mại. Nó là lời tái khẳng định rằng trong một nền cộng hòa, quyền lực phải được định nghĩa rõ ràng và giới hạn minh bạch.

 

Một tổng thống mạnh mẽ có thể làm thị trường rung chuyển. Nhưng một hệ thống pháp quyền vững chắc mới là thứ giữ cho quốc gia không trượt khỏi quỹ đạo.

 

Và trong cuộc giằng co giữa ý chí chính trị và ranh giới hiến pháp, lần này, ranh giới ấy đã được vẽ lại bằng mực đậm.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.