Trung Đông trước giờ bão lửa: Tình hình chiến sự ngày thứ tư

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Cuộc chiến giữa Mỹ – Israel với Iran bước sang ngày thứ tư với nhịp độ leo thang chưa từng thấy. Các đợt không kích diễn ra xuyên đêm, mở rộng từ Tehran đến Beirut, đồng thời lan sang nhiều quốc gia vùng Vịnh.

 

Israel tiếp tục tấn công các mục tiêu quân sự của Iran và lực lượng Hezbollah tại Lebanon. Trong khi đó, Tehran đáp trả bằng các chiến dịch nhắm vào căn cứ và cơ sở ngoại giao Mỹ trong khu vực.

 

Washington đã phát cảnh báo an ninh khẩn cấp, yêu cầu công dân Mỹ rời khỏi phần lớn Trung Đông, giữa lúc nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu ngày càng hiện rõ.

 

*  *  *

 

Xã luận 1

 

Cuộc chiến phủ đầu hay cuộc chiến thiếu định nghĩa?

 

Ngày thứ tư của cuộc chiến giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran đã phơi bày một sự thật đáng lo ngại: súng đã nổ, bom đã rơi, máu đã đổ — nhưng mục tiêu chiến lược vẫn mờ nhạt như sương mù sa mạc.

 

Từ Washington, Donald Trump tuyên bố rằng Hoa Kỳ “thậm chí còn chưa bắt đầu tấn công mạnh”. Từ Tehran, sau cái chết của Ali Khamenei, một hội đồng ba người tạm thời điều hành quốc gia đang bị dội bom. Giữa hai đầu súng, Trung Đông lại một lần nữa trở thành đấu trường của những định nghĩa chưa hoàn chỉnh.

 

1. “Mối đe dọa cận kề” – nhưng là mối đe dọa nào?

 

Nhà Trắng biện minh rằng đây là một cuộc tấn công phủ đầu nhằm vô hiệu hóa một “mối đe dọa cận kề”. Tuy nhiên, các báo cáo trình Quốc hội trước đó lại nói Iran không có kế hoạch tấn công nếu không bị tấn công trước.

 

Nếu Iran thực sự sắp khai hỏa, thì đòn phủ đầu có thể được biện minh theo học thuyết tự vệ mở rộng. Nhưng nếu mối đe dọa chỉ ở mức giả định — thì đây không còn là tự vệ, mà là chiến tranh lựa chọn.

 

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: chính quyền chưa đưa ra được bằng chứng công khai đủ sức thuyết phục dư luận quốc tế rằng Tehran đã vượt qua lằn ranh đỏ.

 

2. Bóng ma hạt nhân: thực tế hay phóng đại?

 

Chương trình hạt nhân của Iran từ lâu là tâm điểm căng thẳng. Nhưng trong nhiều năm, Tehran vẫn khẳng định mục tiêu hòa bình. Trước khi cuộc chiến nổ ra, Washington lại nhấn mạnh nguy cơ “cận kề” mà không công bố bằng chứng cụ thể.

 

Lịch sử Trung Đông từng chứng kiến một tiền lệ cay đắng: vũ khí hủy diệt hàng loạt ở Iraq năm 2003. Khi thông tin tình báo bị thổi phồng, cái giá phải trả không chỉ là chính trị, mà là sinh mạng và uy tín quốc gia.

 

Nếu chiến tranh lần này dựa trên giả định thay vì bằng chứng, hậu quả sẽ còn nặng nề hơn, bởi Iran không phải Iraq năm xưa. Iran có mạng lưới đồng minh trải dài từ Lebanon đến Iraq, Syria và Yemen.

 

3. Thay đổi chế độ – mục tiêu nói không mà làm có?

 

Tổng thống Trump tuyên bố đây không phải là cuộc chiến thay đổi chế độ. Tuy nhiên, khi ông nói về “tự do cho người dân Iran” và về khả năng người Iran “giành lại đất nước”, thông điệp ấy tự thân đã hàm chứa ý tưởng thay đổi cấu trúc quyền lực.

 

Cái chết của Ali Khamenei đã làm lung lay trung tâm quyền lực của Cộng hòa Hồi giáo. Nhưng một khoảng trống quyền lực ở Tehran không đồng nghĩa với dân chủ hóa. Nó có thể dẫn tới đấu đá nội bộ, phân mảnh quân đội, hoặc sự trỗi dậy của phe cứng rắn hơn.

 

Lịch sử cho thấy thay đổi chế độ bằng bom đạn hiếm khi tạo ra ổn định lâu dài.

 

4. Israel và tính toán an ninh sinh tử

 

Về phía Israel, mối đe dọa từ Iran mang tính hiện sinh. Hezbollah ở Lebanon, các lực lượng ủy nhiệm ở Syria và Iraq, cùng với chương trình hạt nhân Iran, tạo thành vòng cung áp lực chiến lược.

 

Với Tel Aviv, chờ đợi có thể đồng nghĩa với tự sát chiến lược. Do đó, họ chọn hành động.

 

Nhưng hành động quân sự dù có thể mang lại lợi thế chiến thuật, lại có nguy cơ kích hoạt phản ứng dây chuyền: Hezbollah mở mặt trận phía bắc, Houthi phong tỏa tuyến hàng hải, và các căn cứ Mỹ trong khu vực trở thành mục tiêu trả đũa.

 

5. Hệ lụy toàn cầu: dầu mỏ và niềm tin

 

Chỉ trong vài ngày, giá dầu tăng vọt. Eo biển Hormuz — nơi vận chuyển khoảng một phần năm sản lượng dầu toàn cầu — bị đe dọa.

 

Nếu Tehran thực sự phong tỏa tuyến này, kinh tế thế giới sẽ chao đảo. Từ châu Âu đến châu Á, thị trường chứng khoán đã phản ứng tiêu cực. Lạm phát năng lượng có thể quay trở lại, phá vỡ nỗ lực phục hồi sau nhiều năm biến động.

 

Chiến tranh ở Trung Đông chưa bao giờ là chuyện khu vực. Nó là câu chuyện của chuỗi cung ứng toàn cầu.

 

6. Thời gian – đồng minh hay kẻ thù?

 

Tổng thống Trump dự đoán chiến tranh kéo dài bốn đến năm tuần. Nhưng chiến tranh không tuân theo lịch chính trị.

 

Nếu kho tên lửa Iran cạn dần, điều đó không có nghĩa Tehran sẽ đầu hàng. Họ có thể chuyển sang chiến tranh bất đối xứng: tấn công mạng, phá hoại hạ tầng năng lượng, kích hoạt lực lượng ủy nhiệm.

 

Ngược lại, nếu dư luận Mỹ quay lưng, áp lực chính trị nội địa sẽ buộc Nhà Trắng phải điều chỉnh chiến lược.

 

Thời gian trong chiến tranh không bao giờ trung lập.

 

7. Một cuộc chiến thiếu định nghĩa.

 

Điều nguy hiểm nhất hiện nay không phải là số lượng bom đạn, mà là sự thiếu rõ ràng về mục tiêu cuối cùng.

 

* Nếu mục tiêu là phá hủy chương trình hạt nhân: liệu đã có kế hoạch hậu kiểm?

* Nếu mục tiêu là răn đe: răn đe đến mức nào thì dừng?

* Nếu mục tiêu không phải thay đổi chế độ: ai sẽ bảo đảm cấu trúc quyền lực mới không còn cứng rắn hơn?

 

Chiến tranh cần một định nghĩa chiến thắng. Không có định nghĩa ấy, mọi chiến dịch chỉ là leo thang.

 

 

Kết luận.

 

Ngày thứ tư của cuộc chiến cho thấy Trung Đông một lần nữa bước vào chu kỳ bất ổn quen thuộc: tấn công, trả đũa, mở rộng, rồi toàn cầu hóa hậu quả.

 

Hoa Kỳ và Israel có thể đạt được ưu thế quân sự ngắn hạn. Nhưng nếu không xác định rõ mục tiêu chính trị cuối cùng, chiến thắng chiến thuật sẽ không chuyển hóa thành ổn định chiến lược.

 

Lịch sử đã nhiều lần nhắc nhở: chiến tranh dễ bắt đầu hơn kết thúc.

 

Và trong lần này, điều thế giới cần không phải là những tuyên bố mạnh mẽ hơn, mà là một định nghĩa rõ ràng hơn về hòa bình.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.