Vượt biên?

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

 

Người vượt biên! Vì tiền hay vì tự do?

 

Tại sao người nghèo phải vượt biên bất hợp pháp?

 

Tại sao họ rời bỏ quê hương, nơi chôn nhau cắt rốn?

 

Tại sao sau nửa thế kỷ, người Việt vẫn tìm đường ra đi?

 

Vì tiền — hay vì tự do?

 

Đó không phải là câu hỏi đơn giản. Đó là một vết thương lịch sử.

 

I. Nam Mỹ: Lịch sử thuộc địa và cái bóng dài của quyền lực.

 

Muốn hiểu vì sao người dân từ Nam Mỹ đổ về phương Bắc, vượt biên bất hợp pháp vào Hoa Kỳ qua biên giới phía nam phải nhìn lại mấy trăm năm trước. Khi Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đặt chân đến lục địa này, họ không đến để xây dựng một xã hội dân chủ. Họ đến để khai thác vàng, bạc, đường mía, cao su — và sức người.

 

Hệ thống “encomienda” và những đồn điền khổng lồ đã tạo ra cấu trúc xã hội méo mó: thiểu số giàu có nắm quyền lực, đa số người bản địa và người lai sống bên lề. Khi các quốc gia độc lập vào thế kỷ 19, cái khung quyền lực ấy vẫn còn nguyên. Độc lập chính trị không đồng nghĩa với công bằng xã hội.

 

Bước sang thế kỷ 20, nhiều nước rơi vào vòng xoáy đảo chính, quân phiệt, tham nhũng. Ở Chile, tướng Augusto Pinochet lên nắm quyền sau cuộc đảo chính 1973. Ở Argentina, chế độ quân sự 1976–1983 để lại hàng chục nghìn người “mất tích”.

 

Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, Hoa Kỳ can thiệp mạnh mẽ vào khu vực để ngăn làn sóng cộng sản. Có những quyết định chiến lược, nhưng cũng có những “bàn tay lông lá” chống lưng cho các chính quyền độc tài, miễn là họ đứng cùng phe.

 

Hệ quả là gì? Một nền chính trị yếu, xã hội phân hóa, kinh tế phụ thuộc xuất cảng nguyên liệu thô. Khi giá hàng hóa thế giới sụt giảm, cả quốc gia chao đảo. Lạm phát phi mã. Đồng tiền mất giá. Người dân không còn niềm tin vào tương lai.

 

Vậy họ ra đi vì tiền?

 

Không chỉ vì tiền.

 

Họ ra đi vì không còn hy vọng.

 

II. Nghèo đói không chỉ là thiếu tiền.

 

Nghèo đói có hai tầng: vật chất và thể chế.

 

Một người có thể chịu nghèo nếu họ tin rằng ngày mai sẽ khá hơn. Nhưng nếu hệ thống chính trị bị thao túng, luật pháp không bảo vệ người yếu thế, tham nhũng ăn vào mọi ngõ ngách, thì nghèo đói trở thành định mệnh.

 

Nhiều gia đình ở Venezuela từng sống trong quốc gia giàu dầu mỏ nhất khu vực. Nhưng siêu lạm phát, quản lý sai lầm và khủng hoảng chính trị đã khiến hàng triệu người bỏ xứ. Họ đi bộ hàng nghìn cây số qua rừng, qua biên giới. Không ai liều mạng vì một giấc mơ xa xỉ. Người ta chỉ liều khi ở lại còn đáng sợ hơn ra đi.

 

III. Người Việt sau 50 năm: Câu hỏi chưa khép lại.

 

Nhìn lại Việt Nam sau năm 1975, khi Việt Nam Cộng Hòa sụp đổ và đất nước thống nhất dưới chính thể cộng sản, làn sóng vượt biên bùng nổ. Hình ảnh thuyền nhân lênh đênh trên biển Đông là ký ức không thể xóa.

 

Nửa thế kỷ đã trôi qua. Việt Nam đổi mới kinh tế, hội nhập quốc tế, đời sống vật chất khá hơn nhiều so với thập niên 1980. Nhưng tại sao người Việt vẫn tìm đường ra đi — du học rồi ở lại, « lao động xuất cảng » rồi tìm cách định cư?

Có người nói: vì tiền.

 

Đúng — thu nhập ở Úc, Hoa Kỳ hay Canada cao hơn nhiều.

 

Nhưng nếu chỉ vì tiền, tại sao những người đã khá giả vẫn tìm cách di cư?

 

Câu trả lời nằm ở hai chữ: an toàn và tự do.

 

Tự do không chỉ là quyền bỏ phiếu. Tự do là quyền nói mà không sợ. Là quyền sở hữu mà không lo bị tước đoạt tùy tiện. Là quyền phản biện mà không bị chụp mũ.

 

Khi một xã hội thiếu minh bạch, luật pháp lệ thuộc quyền lực chính trị, và tiếng nói đối lập bị hạn chế, thì người dân — đặc biệt là tầng lớp có học — sẽ tìm nơi khác để gửi gắm tương lai con cái.

 

IV. Tiền và Tự do: Không phải lựa chọn đối lập.

 

Thực ra, tiền và tự do không tách rời. Một nền kinh tế thịnh vượng bền vững cần thể chế minh bạch, pháp quyền độc lập, và trách nhiệm giải trình. Không có tự do, thị trường bị méo mó. Không có pháp quyền, đầu tư thiếu an tâm.

 

Nhiều người nghèo vượt biên không phải vì họ ghét quê hương. Họ yêu quê hương, nhưng họ không tin vào hệ thống. Họ không muốn con mình lớn lên trong môi trường thiếu cơ hội công bằng.

 

Khi một nông dân ở Trung Mỹ dắt con vượt biên sang Mỹ, đó là hành động tuyệt vọng. Khi một gia đình Việt bán nhà cho con du học rồi tìm đường ở lại, đó là sự tính toán dài hạn.

 

Một bên chạy trốn đói nghèo.

 

Một bên tìm kiếm không gian tự do.

 

V. “Bàn tay lông lá” và trách nhiệm nội tại.

 

Không thể phủ nhận vai trò của các cường quốc trong lịch sử. Từ thời thuộc địa đến thời Chiến tranh Lạnh, những quyết định địa chính trị đã để lại hậu quả lâu dài. Nhưng cũng không thể đổ hết trách nhiệm ra bên ngoài.

 

Mỗi quốc gia phải tự xây dựng thể chế minh bạch, chống tham nhũng, bảo vệ quyền công dân. Không ai có thể phát triển thay mình.

 

Đổ lỗi cho ngoại bang dễ hơn cải cách nội bộ. Nhưng nếu chỉ nhìn ra ngoài mà không nhìn vào trong, vòng luẩn quẩn sẽ không chấm dứt.

 

VI. Kết luận: Ra đi là lá phiếu bằng đôi chân.

 

Người nghèo vượt biên là những người đang bỏ phiếu bằng chính đôi chân của họ. Họ đang nói: “Chúng tôi không còn tin ở đây, ở nước mình chúng tôi sẽ có tương lai.”

 

Dù là ở Nam Mỹ hay Việt Nam, bản chất vấn đề vẫn giống nhau: khi hệ thống không tạo ra hy vọng, người dân sẽ tìm nơi khác.

 

Tiền có thể là động lực trước mắt.

 

Tự do mới là nền tảng lâu dài.

 

Một quốc gia mạnh không phải là quốc gia giữ được người dân bằng hàng rào hay luật lệ hà khắc. Một quốc gia mạnh là nơi người dân không muốn rời đi — vì họ tin rằng tương lai của mình, và của con cái họ, có thể nảy nở ngay trên mảnh đất quê hương mình.

 

Và chừng nào câu hỏi “vì tiền hay vì tự do?” còn được đặt ra, chừng đó chúng ta biết rằng hành trình tìm kiếm một xã hội công bằng và tự do vẫn chưa kết thúc.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.