Nguyễn Minh Thanh: Cổ Thi, những bài thơ liên quan Mùa Xuân

Cổ Thi, những bài thơ liên quan Mùa Xuân

Nguyễn Minh Thanh

sưu tầm & dịch

Từ cổ chí kim, bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông; có lẽ Xuân và Thu là hai mùa gieo nhiều cảm hứng nhứt cho thi nhân. Nhân mùa Xuân sắp tơí, mời đồng cảnh, đồng hương cùng nhau thưởng lãm những bài thơ Xuân, hoặc có liên quan đến mùa Xuân của cổ nhân. Theo trình tự thời gian, chúng ta lần lượt điểm qua 8 thi nhân Trung quốc và 9 thi nhân Việt Nam (kể từ Sư Mãn Giác.......):Trần Đào, Thôi Hộ,Vương Xương Linh, Đỗ Phủ,Bạch Cư Dị, Trịnh Cốc, Đỗ Mục, Sư Mãn giác, Trần Quang Khải, Sư Huyền Quang, Trần Nhân Tôn, Chu Văn An, Lê Cảnh Tuân, Nguyễn Trãi,Hải Thượng Lãn Ông, Nguyễn Du.

1=/ TRẦN ĐÀO,không rõ năm sanh, tử.Ông sống vào đời Hậu hán, với bài Lũng Tây Hành, cực kỳ xót xa cho con người thời chiến tranh. Người xông trận mạc điêu tàn, mà người chốn khuê phòng cũng vô vàn đau khổ:

          LŨNG TÂY HÀNH

Thệ tử Hung Nô bất cố thân

Ngủ thiên điêu cẩm* táng Hồ trần

Khả liên Vô Định** hà biên cốt

Do thị Xuân khuê mộng lý nhân

TRẦN ĐÀO

* Áo mặc bằng da điêu thử (loại chuột to) cho ấm.

**Điạ danh, tên con sông hay thay đổi dòng (vô định), cũng là chiến trường xưa.

          HÀNH QUÂN VÀO LŨNG TÂY

Ra đi quyết diệt lũ Hung Nô

Điêu cẩm năm ngàn chôn đất Hồ

Vô Định xót thương xương cốt rụi

Xuân phòng thiếu phụ vẫn hoài mơ..!!

        NGUYỄN MINH THANH dịch

   HÀNH QUÂN VÀO LŨNG TÂY

Ra đi quyết diệt Hung Nô

Năm ngàn chiến sĩ đất Hồ mạng vong

Đống xương Vô Định mênh mông

Xuân phòng thiếu phụ mộng trông người về..!!

        NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

2=/ THÔI HỘ, vào đời Đường, không rõ năm sanh, tử; tên chữ Ân Công, làm chức Lĩnh Nam Tiết Độ sứ.Ông có bài thơ rất nỗi tiếng là bài ĐềTích Sở Kiến Xứ.Chuyện xưa chép: Thôi Hộ, một hôm du Xuân, ngang qua trang viện, thấy bên trong rào thấp thoáng bóng giai nhân lẫn với hoa đào đang rộ nở;Ông vờ xin nước uống.Người đẹp đem cho, từ gĩa. Năm sau, cũng đúng ngày gặp giai nhân, Ông lại du xuân.Khi ngang qua nhà người đẹp năm xưa, nhìn mãi không thấy bóng hồng, chỉ có hoa đào phơ phất y như mùa xuân trước.Buồn tình, Ông viết bài thơ rồi cài lên cổng rào.Người đẹp từ quê ngoại trở về đọc bài thơ, thất tình, sinh bịnh,chết...!!!. Ngay đang khi liệm xác người ngọc, Thôi Hộ đến, tỏ rõ nguồn cơn, Ông xin phép gia chủ cho ông khấn nguyện đôi lời..!! Lạ thay sau khi Ông khấn xong,người đẹp tỉnh dậy. Nghĩ rằng thiên duyên tiền định, gia đình cho phép hai người kết hợp phu thê! Tuyệt diệu..!! Trong Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du, lúc Kim Trọng thọ tang chú, từ Liêu Dương trở về tìm lại nhà cũ thăm Thúy Kiều có câu:

                   Trước sau nào thấy bóng người

                   Hoa đào năm ngoái còn cười gío đông

Chính là điển tích này. Ngoài ra các sách chưa thấy bài thơ nào khác của ông.Và sau đây là bài:

          ĐỀ TÍCH SỞ KIẾN XỨ

Khứ niên kim nhật thử môn trung

Nhân diện đào hoa tương ánh hồng

Nhân diện bất tri hà xứ khứ

Đào hoa y cựu tiếu đông phong

              THÔI HỘ

          ĐỀ CHỖ THẤY NĂM TRƯỚC

Cửa này năm ngoái cũng hôm nay

Hồng thắm đào hoa chen má ai

Người ngọc bây giờ đâu chẳng thấy

Hoa đào vẫy gío vẫn cười say.

NGUYẼN MINH THANH dịch

          ĐỀ CHỖ THẤY NĂM TRƯỚC (lục bát)

Cửa này năm ngoái hôm nay

Hoa đào chen với má ai ửng hồng

Bây giờ nơi cửa vắng không

Hoa đào vẫn vẫy gío đông mỉm cười

NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

3=/ VƯƠNG XƯƠNG LINH (694 - 756), tự là Thiếu Bá, đời Thịnh Đường, thơ ông rất trao chuốt, hàm xúc, ít từ nhiều ý, như bài KHUÊ OÁN, chứa nỗi buồn mênh mang của thiếu phụ bên thúy lâu chợt nhớ chồng.

          KHUÊ OÁN

Khuê trung thiếu phụ bất tri sầu

Xuân nhật ngưng trang thượng thúy lâu

Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc

Hối giao phu tế mịch phong hầu

VƯƠNG XƯƠNG LINH

          NỖI BUỒN CHỐN KHUÊ PHÒNG

Phòng the thiếu phụ biết chi sầu

Trang điểm ngày xuân lên thúy lâu

Chợt thấy đầu đường dương liễu sắc

Tiếc để chồng đi kiếm tước hầu..!!

NGUYỄN MINH THANH dịch

          NỖI BUỒN CHỐN KHUÊ PHÒNG

Phòng the thiếu phụ chẳng sầu

Ngày xuân trang điểm thượng lầu hoài mơ

Đầu đường liễu rũ lơ thơ

Anh tìm ấn tước em ngơ ngẩn hồn...

NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

4=/ LÝ BẠCH (701 - 762), tự Lý Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, mẹ ông người Hồ, nên ông cũng rất thông chữ Hồ. Mười hai tuổi đã biết làm thơ... Càng lớn lên càng lừng lẫy tiếng tâm về thi tài.Chuyện chép, một đêm Ông nằm mơ thấy ngòi bút(bút lông) của ông đang viết tự dưng nở hoa. Kể từ ấy thơ Ông càng trác tuyệt; đặc biệt là càng uống rượu thơ càng hay..!! Sau có người tiến cử, vua Huyền Tông tức Đường Minh Hoàng và Dương Quí Phi trọng dụng, được ba năm thì ông từ quan và ngao du sơn thủy. Nhà vua rất qúi ông, nên trước khi gĩa biệt cho phép ông uống rượu miễn phí, bất cứ quán xá nào cũng đều được qui vào công khố...

Rồi lại làm quân sư cho phản vương, nhờ có người cứu cho khỏi tội chết, bị đi đày. Sau cùng, sống nhờ nhà người anh họ ở Đang Đồ và qua đời vì bịnh. Có người cho rằng ông say rượu rồi nhảy xuống sông Thái Bạch ôm trăng mà chết..!!
Thơ của ông thì nhiều, nhiều lắm, ở đây xin đan cử vài bài:

          XUÂN TỨ

Yên thảo như bích ty

Tằm tang đê lục chi

Đương quân hoài qui nhật

Thị tiếp đoạn trường thì

Xuân phong bất tương thức

Hà sự nhập la vi?

              LÝ BẠCH

          Ý XUÂN

Cỏ Yên biếc màu tơ

Dâu Tần xanh mịt mờ

Khi chàng mong trở lại

Thiếp sầu nhớ ngẩn ngơ

Gió Xuân nào quen biết

Cớ sao vào trướng thơ?

NGUYỄN MINH THANH dịch

          XUÂN NHẬT TÚY KHỞI NGÔN CHÍ

Xử thế nhược đại mộng

Hồ vi lao kỳ sinh

Sở dĩ chung nhật túy

Đồi nhiên ngọa tiền doanh

Giác lai miên đình tiền

Nhất điểu hoa gian minh

Tá vấn thử hà nhật?

Xuân phong ngữ lưu oanh

Cảm chi dục thán tức

Đối chi hoàn tự khuynh

Hạo ca đãi minh nguyệt

Khúc tận dĩ vong tình.

LÝ BẠCH

          NGÀY XUÂN SAY RƯỢU TỈNH DẬY NÓI CHÍ MÌNH

Sự đời giấc mộng lớn

Cớ sao lại nhọc nhằn

Nên suốt ngày say khướt

Trước hiên ngủ nằm lăn

Tỉnh dậy ngó ra sân

Trong hoa con chim hót

        Bửa nay ngày mấy nhỉ? (mà)

Chim ca hòa gío Xuân

Tự dưng ta buồn khan

Rồi nghiêng bầu uống nữa

Hát vang chờ trăng sáng

Dứt hát cơn buồn tan.

      NGUYỄN MINH THANH dịch

5=/ ĐỖ PHỦ (712 - 770), đời Đường, còn có tên Đỗ Thập Di, Đỗ Thiếu Lăng...ông nổi tiếng thông minh ngay từ thuở nhỏ. Nhưng cuộc đời ông rất lận đận và rất nghèo. Ông để lại gần hai ngàn bài thơ cho đời. Sau đây là vài bài thơ Xuân của Đỗ Phủ:

          XUÂN VỌNG (1)

Giang bích điểu du bạch

Sơn thanh hoa dục nhiên

Kim Xuân khan hựu quá

Hà nhật phục qui niên

ĐỖ PHỦ

          XUÂN NHỚ

Sông biếc chim trắng phau

Núi xanh hoa rực rỡ

Mùa xuân đang qua mau

Ngày về ôi năm nào?!

NGUYỄN MINH THANH dịch

          XUÂN VỌNG (2)

Quốc phá sơn hà tại

Thành xuân thảo mộc thâm

Cảm thời hoa tiễn lệ

Hận biệt điểu kinh tâm

Phong hỏa liên tam nguyệt

Gia thư để vạn câm (kim)

Bạch đầu tao cánh đoản

Hồn dục bất thăng trâm.

ĐỖ PHỦ

          TRÔNG XUÂN

Núi sông còn, nước phá

Xuân về cỏ hoang dã

Cám cảnh hoa rơi lệ

Hận biệt chim biến ca

Ba tháng trời khói lửa

Vạn đồng cánh thư nhà

Đầu bạc tóc thêm ngắn

Trâm cài lại rớt ra..!!

NGUYỄN MINH THANH dịch

6=/ BẠCH CƯ DỊ (772 - 846), hiệu Hương Sơn cư sĩ, người Thiểm Tây, thuở nhỏ nhà nghèo, đỗ Tiến sĩ làm quan cao đời Đường, sau bị đày làm Tư Mã Giang Châu...

Rồi được trở về kinh đô làm Thái Tử Thiếu Phó (thầy dạy thái tử), và trí sĩ với chức Hình Bộ Thượng Thư.Ông chủ trương thơ văn nên giản dị, dễ hiểu, gắn liền với đời sống hiện thực và phục vụ nhân sinh, cho nên mỗi khi làm xong bài thơ, Ông đọc cho người nhà (người ở) nghe.Rồi hỏi có hiểu không, chỗ nào chưa rõ, Ông sửa chữa lại.Đọc thơ Ông lòng chúng ta cảm thán khôn cùng..!! Như: Tần Trung Ngâm, Ông cảm thông nỗi thống khổ của dân nghèo..!! Ông để cho đời hàng ngàn bài thơ, tiêu biểu TRƯỜNG HẬN CA, TỲ BÀ HÀNH...và thơ Xuân là:

          THƯƠNG XUÂN KHÚC

Thâm thiển thiềm hoa thiên vạn chi

Bích la song ngoại chuyển hoàng ly

Tàn trang hà lệ há liêm toạ

Tận nhật thương Xuân Xuân bất tri

                   BẠCH CƯ DỊ

          BÀI CA TIẾC XUÂN

Trước thềm mờ tỏ nở đầy hoa

Mành lụa ngoài song vàng yến ca

Phấn nhạt bên rèm ngồi ứa lệ

Thương Xuân, Xuân hỡi biết chăng là..!!

                   NGUYỄN MINH THANH dịch

          XUÂN ĐỀ HỒ THƯỢNG

Hồ thượng Xuân lai tự hoạ đồ

Loạn phong vi nhiễu thủy bình phô

Tùng bày sơn diện thiên trùng thúy

Nguyệt điểm ba tâm nhất khỏa châu

Bích thảm tuyết đầu trừu tảo đạo

Thanh la quần đái triển tân bồ

Vị năng phao đắc Hàng Châu khứ

Nhất bán câu lưu thị thử hồ

                   BẠCH CƯ DỊ

          ĐỀ THƠ TRÊN HỒ XUÂN

Xuân đến hồ xuân tranh mượt màu

Lặng im phăng phắc núi vờn bao

Đồi nghiêng lớp lớp tùng lam ngọc

Nước chiếu lung linh nguyệt thúy châu

Thảm biếc trổ bông nương lúa mới

Lụa xanh trải lá đám bồ cao

Hàng Châu lưu luyến chưa từ giã

Phân nửa hồ thương nỗi dạt dào..!!

                   NGUYỄN MINH THANH dịch

7=/ TRỊNH CỐC, không rõ năm sinh, thi nhân đời Đường, với bài thơ tiễn bạn trên bến sông:

          HOÀI THỦY BIỆT HỮU

Dương Tử giang đầu dương liễu xuân

Dương hoa sầu sát độ giang nhân

Sổ thanh phong địch ly đình vãn

Quân hướng Tiêu tương ngã hướng Tần

                   TRỊNH CỐC

          TIỄN BẠN Ở BẾN SÔNG HOÀI

Dương Tử đầu sông dương liễu xuân

Dương hoa da diết khách sang sông

Ly đình sáo muộn buồn trong gío

Anh hướng Tiêu Tương, tôi hướng Tần.

                   NGUYỄN MINH THANH dịch

          TIỄN BẠN Ở BẾN SÔNG HOÀI

Đầu sông Dương Tử liễu xuân

Dương hoa da diết ngập ngừng sang sông

Gió đưa sáo muộn não nùng

Tiêu tương bạn hướng tôi trông đường Tần

                   NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

8=/ ĐỖ MỤC (803 - 852), tự MỤC CHI, hiệu Phàn Xuyên, người Thiểm Tây, thuộc quí tộc, người thanh tú, tính tình phóng túng, còn nhỏ ông đã nổi tiếng văn tài. Thơ ông rất ưu thời mẫn thế,nặng lòng với quốc dân. Cũng có những vần thơ lãng mạn, nhưng không suy đồi mà mơ mộng hay thơ mộng và buồn buồn.Có bài Tiếc Xuân:


          TIẾC XUÂN

Hoa khai hựu hoa lạc

Thời tiết ám trung thiên

Vô kế diên xuân nhật

Hà năng trú thiếu niên

Tiểu tùng sơ tán điệp

Cao liễu tức văn thiền

Phồn diễm qui hà xứ?

Mãn sơn đề đỗ quyên

          ĐỖ MỤC

          TIẾC XUÂN

Hoa nở rồi tàn hoa

hời tiết thầm đi qua

Vô kế giữ xuân lại

Không thể kềm tuổi xanh

Tùng nhỏ bướm bay biệt

Liễu cao ve ru cành

Nét xuân ôi về đâu?

Đỗ quyên núi vang sầu..!

          NGUYỄN MINH THANH dịch

9=/ Sư MÃN GIÁC (1052 - 1096), vào đời nhà LÝ (VN), Ông là Thiền sư, trụ trì chùa Giáo Nguyên, thế danh là Nguyễn Trường hay Lý Trường. Trước khi viên tịch ông để lại bài thơ có tính Thiền Tông là:

          CÁO TẬT THỊ CHÚNG

Xuân khứ bách hoa lạc

Xuân đáo bách hoa khai

Sự trực nhãn tiền quá

Lão tòng đầu thượng lai

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

                Sư MÃN GIÁC

          CÓ BỊNH BẢO MỌI NGƯỜI

Xuân đi trăm hoa rụng

Xuân đến nở trăm hoa

Sự việc bày trước mắt

Tóc bạc báo tuổi già,

Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết

Đêm qua sân trước một cành mai

          NGUYỄN MINH THANH dịch

Chuyển dần thời tiết mưa qua

Ngẫm ra xót dạ tuổi già hư hao

10=/ TRẦN QUANG KHẢI (1241 - 1294),là con thứ 3 của Trần Thái Tôn, em ruột của vua Trần Thánh Tôn, ông học rông, biết nói nhiều thứ tiếng.Ông được phong tước Chiêu Minh Đại vương và nắm chức Thái Sư, ông để lại một ít bài thơ; thơ ông chứa hào khí ngất trời của trang dũng tướng như bài Tòng Gía Hoàn Kinh,Xuân Nhật Hữu Cảm...Sau đây là 2 bài Xuân Nhật Hữu Cảm:

          XUÂN NHẬT HỮU CẢM (!)

Vũ bạch phi mai tế nhược ty

Bế môn ngột ngột toạ thư si

Nhị phần xuân sắc nhàn sai quá

Ngũ thập xuy ông dĩ tự tri

Cố quốc tâm hoàn phi điểu quyện

Ân ba hải khoát túng lân trì

Sinh bình đởm khí luân huân tại

Giải đảo đông phong phú nhất thi

            TRẦN QUANG KHẢI

          NGÀY XUÂN CẢM XÚC

Giăng tơ mưa bụi hoa mai

Thư phòng nghĩ ngợi những ngày đã qua

Sắc xuân phí nửa phần gìa

Tới năm mươi tuổi hiểu ra suy rồi

Nước non mỏi cánh chim trời

Nguồn xưa sông chảy cá bơi ngược dòng

Bình sinh hào khí còn phong

Ngâm thơ át ngọn gió đông ào ào...

             NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

          XUÂN NHẬT HỮU CẢM (2)

Nguyệt sắc vi vi dạ hướng lan

Đông phong đặc địa khởi xuân hàn

Phiên không liễu nhứ niêm cao các

Giác mộng Tương quân bốc họa lan

Bị vật nhuận tòng thiên ngoại vũ

Kinh tâm hồng thoái tích thì nhan

Khử sầu lại hữu tam bôi tửu

Phủ kiếm du du ức cố san

             TRẦN QUANG KHẢI

          NGÀY XUÂN CẢM XÚC (2)

Trăng mơ mờ bóng đêm tan

Đông phong lành lạnh xuân đang trải dài

Gió dìu bông liễu cao bay

Lay cành trúc biếc hiên ngoài âm ba

Chuyển dần thời tiết mưa qua

Ngẫm ra xót dạ tuổi già hư hao

Giải sầu chuốc chén nghêu ngao

Vỗ gươm nhớ thuở ra vào quan san / tử sinh...

NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

11=/ Sư HUYỀN QUANG (1251 - 1334), là vị Tổ thứ Ba, dòng Trúc Lâm Yên Tử đời Trần có bài thơ mô tả thiếu nữ mười sáu tuổi xuân vừa thêu gấm vừa ngắm xuân:

          MỘ XUÂN TỨC SỰ

Nhị bát giai nhân thích tú trì

Tử kinh* hoa hạ chuyển hoàng ly

Khả liên vô hạn thương xuân ý

Tận tại đình châm bất ngữ trì

          Sư HUYỀN QUANG

          * Tên loài hoa

          TỨC CẢNH CUỐI XUÂN

Kiều nữ lơi tay dải gấm thêu

Dưới hoa thánh thót, lắng oanh kêu

Nỗi thương xuân lắm hòa xuân ý

Là lúc ngưng thêu chẳng mở lời.

          NGUYỄN MINH THANH dịch

12=/ TRẦN NHÂN TÔN, vua thứ 3 Nhà Trần,tên húy là Khâm (1258 - 1308),vị minh quân cùng với ông Trần Quốc Tuấn nhiều lần đánh bại quân Mông Cổ xâm lăng nước ta.

Ông với 3 vai trò: làm vua, làm chiến sĩ, làm thiền sư, cả 3 vai đều xuất sắc. Nên trong thơ Ông hàm chứa chuyện chiến chinh với sĩ binh hùng tráng, đồng thời cũng có ý vị thiền tông :

          XUÂN CẢNH

Dương liễu hoa xuân điểu ngữ trì

Hoa đường thiềm ảnh mộ vân phi

Khách lai bất vấn nhân gian sự

Cộng ỷ lan can khán thúy vi

          Vua TRầN NHÂN TÔN

          CẢNH XUÂN

Cành liễu hoa xuân chim hót lơi

Mây chiều nghiêng bóng trước thềm khơi

Sự đời khách đến không bàn bạc

Cùng dựa lan can ngắm cảnh trời.

          NGUYỄN MINH THANH dịch

          CẢNH XUÂN (lục bát)

Cành liễu xuân chim hót lơi

Mây chiều nghiêng bóng chơi vơi trước thềm

Sự đời hờ hững bỏ quên

Lan can chủ khách kề bên nhìn trời.

          NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

          XUÂN NHẬT YẾT CHIÊU LĂNG

Tì hổ thiên môn túc

Y quan thất phẩm thông

Bạch đầu quân sĩ tại

Vãng vãng thuyết Nguyên Phong

          Vua TRẦN NHÂN TÔN

          NGÀY XUÂN VIẾNG CHIÊU - LĂNG*

Quân hùm khắp cửa đủ

Văn quan bảy phẩm đông

Bạc đầu người lính cũ

Chuyện kể thời Nguyên Phong**

          NGUYỄN MINH THANH dịch

*Chiêu Lăng:lăng của vua Trần Thái Tôn

**Nguyên Phong:niên hiệu của vua Trần Thái Tôn

13=/ CHU VĂN AN (? -- 1370), tự là Tiều Ẩn, đậu Thái Học Sinh,nhưng không ra làm quan, mà ở ẩn và dạy học.Học trò Ông khá đông và có nhiều người làm nên danh phận.Đến đời vua Trần Minh Tông ông mới nhận chức Quốc Tử giám Tư nghiệp, dạy học cho Thái Tử.

Đời vua Trần Dụ Tông,Ông dâng Thất Trảm Sớ xin giết 7 tên nịnh thần, nhà vua không nghe,Ông từ chức về ở ẩn tại Chí Linh, Hải Dương (?). Ông Chu Văn An có để lại khá nhiều tác phẩm, song, thất lạc gần hết. Người đời sau chỉ mới sưu tập được một số ít thơ của Ông qua Toàn Việt Thi Lục. Sau đây là bài thơ Xuân Đán:

          XUÂN ĐÁN

Tịch mịch sơn gia trấn nhật nhàn

Trúc phi tà ủng hộ khinh hàn

Bích mê vân sắc thiên như túy

Hồng thấp hoa sao lộ vị can

Thân dữ cô vân trường luyến tụ

Tâm đồng cổ tỉnh bất sinh lan

Bách huân bán lãnh trà yên yết

Khê điểu nhất thanh Xuân mộng tàn.

          CHU VĂN AN

          SÁNG MÙA XUÂN

Cảnh nhàn núi thẳm với gian nhà

Mành trúc nghiêng che rét thoảng da

Mây biếc trời cao say giấc điệp

Ánh hồng sương sớm đượm cành hoa

Thân như mây lẻ non vương vấn

Tâm tựa giếng xưa sóng nhạt nhòa

Mùi khói thông tan trà đã nguội

Suối bên chim hót tiễn Xuân qua.

          NGUYỄN MINH THANH dịch

14=/ LÊ CẢNH TUÂN (? - 1416),người Thanh Hoá, đỗ Thái Học Sinh dưới triều Hồ,Nhà Hồ bị Quân Minh xâm lăng và dứt ngôi. Ông mưu đồ chống quân Minh cứu nước.Bị bại lộ, ông trốn thoát. Nhưng sau đó ông cải trang làm người ra kinh đô chơi, rồi ở lại dạy học để thăm dò tình hình. Bọn quân Minh phát giác, bắt ông giải về Yên Kinh, và chết trong ngục thất..!! Thơ ông không nhiều, tính trầm buồn tâm trạng của người mất nước, có mấy bài về Xuân:

          NGUYÊN NHẬT

Lữ quán khách nhưng tại

Khứ niên Xuân phục lai

Qui kỳ hà nhật thị?

Lão tận cố hương mai

          LÊ CẢNH TUÂN

          NGÀY ĐẦU NĂM

Quán trọ khách nằm dài

Năm qua Xuân trở lại

Ngày về biết khi nao?

Quê nhà mai thêm lão..!

          N M T dịch

          NGUYÊN NHẬT GIANG DỊCH

Hảo cảnh phùng nguyên nhật

Vô gia mẫn thử thân

Khách sầu hồn giảm khứ

Lão mãn khán thanh Xuân

          LÊ CẢNH TUÂN

          NGÀY ĐẦU NĂM Ở TRẠM TRÊN SÔNG

Cảnh đẹp ngày đầu xuân

Xa nhà xót cho thân

Nỗi buồn vơi nhè nhẹ

Khi ngắm trời đang xuân



          N M T dịch

          GIANG TRUNG PHÙNG LẬP LẬP XUÂN

Hành sắc thương mang tuế chính lan

Tiêu tiêu phong tuyết biệt ly tan

Sơn trùng thủy phục khách trình viễn

Đông tận xuân sinh thiên đạo hoàn

Vạn sự vô tâm tùy tiết biến

Thử sinh nhậm vận cánh thùy ban

Phượng thành nhị nguyệt hoa như hải

Chuẩn nghĩ thiều quang nhất phá nhan

          LÊ CẢNH TUÂN

          TRÊN SÔNG NGÀY LẬP XUÂN

Dặm xa mờ mịt năm dần tàn

Gío tuyết ào ào cảnh hợp tan

Sông núi gập ghềnh ngăn khách bộ

Đông xuân lặng lẽ bước thời gian

Sự đời biến chuyển theo giai tiết

Vận số nên hư bởi vũ hoàn

Thành Phượng tháng hai hoa rạng rỡ

Chúa xuân tô thắm đẹp dung nhan.

          NGUYỄN MINH THANH dịch

15=/ NGUYỄN TRÃI (1380 - 1442), hiệu Ức-Trai là khai quốc công thần đời Hậu Lê, con ông Nguyễn Ứng Long (Phi Khanh), người Hải Dương. Ông là người văn võ song toàn, đã mưu lược giúp vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) nên công đại định là giải phóng non sông Đại Việt thoát khỏi sự đô hộ tàn bạo của giặc Minh.
Về thơ văn đã để lại nhiều tác phẩm rất hay: Bình Ngô Đại Cáo, Ức Trai thi tập, Gia Huấn ca, Điạ Dư chí...

Xót thương đời Ông bị oan nghiệt trong vụ án Lệ Chi Viên “Tru Di Tam Tộc!!!”.
Thơ Ông rất nhiều, và vài bài thơ Xuân là:

          MỘ XUÂN TỨC SỰ

Nhàn trung tận nhật bế thư trai

Môn ngoại toàn vô tục khách lai

Đỗ Vũ thanh trung xuân hướng lão

Nhất đình sơn vũ luyện hoa khai

          NGUYỄN TRÃI

          TỨC CẢNH CUỐI XUÂN

Suốt ngày nhàn nhã bế thư phòng

Bè bạn cửa ngoài mãi vắng không

Nghe tiếng quốc kêu xuân đã muộn

Trước sân mưa bụi phủ đầy bông

          NGUYỄN MINH THANH cẩn dịch

          TRẠI ĐẦU XUÂN ĐỘ

Độ đầu xuân thảo lục như yên

Xuân vũ thiêm lai thủy phách thiên

Dã kính hoang lương hành khách thiểu

Cô châu trấn nhật các sa miên

          NGUYỄN TRÃI

          BẾN ĐÒ XUÂN ĐẦU TRẠI

Bến Xuân cỏ biếc mơ màu khói

Phơi phới mưa Xuân nước nối trời

Vắng khách đường quê buồn quạnh quẽ

Suốt ngày gối bãi chiếc đò ngơi.

          NGUYỄN MINH THANH cẩn dịch

16=/ HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG LÊ HỮU TRÁC (1721 - 1791) đời Lê Trung Hưng, người Hải Dương, sau dời về Hà Tĩnh, con ông Lê Hữu Mưu & bà Bùi Thị Thưởng. Ông là một danh y, từng được chúa Trịnh chiếu chỉ ra kinh đô Hà Nội trị bịnh cho Thế Tử. Sách thuốc Ô. để lại Y Tông Tâm Lĩnh rất qúi trong ngành Đông Y của nước nhà. Về văn có Thượng Kinh Ký Sự, với những bài thơ xen kẽ khi hứng khởi. Ngoài ra nghe nói Ô. còn có HƯƠNG SƠN THI TẬP(chưa thấy). Trong Thượng Kinh Ký Sự có bài thơ tả cảnh chùa (tưởng tượng) trên núi không đề tựa, căn cứ vào nội dung, người dịch mạo muội xin tạm đặt tựa là Ỷ Sơn Tự như sau:

          Ỷ SƠN TỰ

Y sơn cương tác tự

Bạng thạch giá sơn chung

Tế vũ miêu Xuân thảo

Minh hà lạc vân tùng

Nhân ngâm tàn chiêu lý

Điểu ngữ loạn lâm trung

Phụng chiếu xu hành dịch

Cần lao tiếu Lãn Ông

          HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG

          CHÙA TỰA SƯỜN NÚI

Sườn non chùa cheo leo

Chuông chùa mỏm đá treo

Mưa râm cỏ Xuân mướt

Ráng đỏ rọi thông chiều

Người ca ngùi bóng xế

Vang rừng chim tiếng kêu

Luyến cảnh chân bước rảo

Lãn Ông cười lao đao..!!

          NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

17=/ NGUYỄN DU (1765 - 1820), tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, biệt hiệu Hồng Sơn Hiệp Lộ, người Hà Tỉnh, con cụ Nguyễn Nghiễm. Ông Nguyễn Du làm quan dưới đời Lê Trung Hưng. Nhà Lê Trung Hưng mất ngôi, Ông ở ẩn. Vua Gia Long biết ông có tài, triệu ra phong quan, có lần đi sứ sang Trung Hoa, ngang qua aỉ Nam Quan(1813) Ông đã làm bài thơ”Trấn Nam Quan” bằng chữ Nho tả cảnh:” Lưỡng quốc bình phân cô lũy diện, Nhất quan hùng trấn vạn sơn tâm”.Trong Truyện Kiều mô tả lúc Từ Hải trước khi ra hàng, có câu:

“Bó thân về với triều đình

Hàng thần lơ láo phận mình ra đâu”

Phải chăng đây chính là tâm sự của chính Ông “Hàng thần lơ láo!!” Ông dùng chữ” lơ láo “ thật là tuyệt vời..!! Ông để lại rất nhiều tác phẩm văn học gía trị. Nổi bật là Truyện Kiều, nay đã được dịch ra nhiều thứ tiếng.Bài thơ Xuân của Nguyễn Du sau đây nói lên tâm sự của ông ban đêm xa quê:

          XUÂN DẠ

Hắc dạ thiều quang hà xứ tầm

Tiểu song khai xứ liễu âm âm

Giang hồ bệnh đáo kinh thời cửu

Phong vũ xuân tùy nhất dạ thâm

Ky lữ đa niên đăng hạ lệ

Gia hương thiên lý nguyệt trung tâm

Nam Đài thôn ngoại Long Giang thủy

Nhất phiến hàn thanh tống cổ câm (kim)

          NGUYỄN DU

          ĐÊM XUÂN

Đêm đen nào thấy ánh xuân hồng

Rặng liễu mơ màng trước chấn song

Bịnh trải đường dài xao xuyến dạ

Xuân về đêm quạnh xót xa lòng

Bao năm đất khách bên đèn khóc

Nghìn dặm quê nhà dưới nguyệt trông

Ngoài xóm Nam Đài Long thủy chảy

Cổ kim sóng lạnh cuốn chung dòng..!!

          NGUYỄN MINH THANH cẩn dịch

Đến đây, để kết thúc trang cổ thi nhỏ này, cũng để dàn trải tâm sự chung của những anh chị em đồng cảnh và đồng cảm đang lưu lạc xứ người, đang luân lạc xứ người, xin mượn hai câu của cụ Nguyễn Du trong bài thơ trên:

Ky lữ đa niên đăng hạ lệ

Gia hương thiên lý nguyệt trung tâm..!!

(Bao năm đất khách bên đèn khóc

Nghìn dặm quê nhà dưới nguyệt trông)

                  Đường về cố quốc xa thăm thẳm

                  Núi đứng ngùi trông mây trắng bay...

Ngoài ra, nhân mùa Xuân sắp về nơi Cố quốc xa xăm, và đang về trong tâm thức của những con chim Việt ly hương, người viết xin mượn lời chúc của người xưa gởi đến quí đồng cảnh đồng hương:

NIÊN TĂNG TUẾ NGUYỆT, NHÂN TĂNG THỌ

XUÂN ĐÁO CÀN KHÔN, PHÚC MÃN ĐƯỜNG.

Trân trọng,

Nguyễn Minh Thanh
(GA, Đông lạnh 2008)