Lúc đi trắng lúc về đen

 

Nguyễn Xuân Tùng

 

 

Trong Cổ Học Tinh Hoa của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc và Từ An Trần Lê Nhân có trích dẫn ngụ ngôn từ Liệt Tử: “Lúc đi trắng lúc về đen” như sau:

Một hôm trời nắng, Dương Bố đi chơi. Khi ra khỏi nhà mặc áo trắng, đi được nửa đường gặp mưa, quần áo ướt hết. Ông vào nhà bà con trú mưa. Chủ nhà thấy ông ướt, cho mượn cái áo thâm.

 

Trời tạnh, Dương Bố mặc áo thâm về nhà. Con chó nhà thấy lạ, vừa sủa vừa xua đuổi. Dương Bố giận, toan cầm gậy đánh. Anh trai ông là Dương Chu chạy ra can:

“Đừng đánh nó làm gì! Nó đuổi như thế cũng phải. Giả sử con chó trắng nhà ta, lúc đi thì trắng, lúc về thì đen, thì phỏng em có lấy làm lạ mà không ngờ được chăng?”

 

Lời bàn trong Cổ Học Tinh Hoa: Lúc đi mặc áo trắng, lúc về mặc áo thâm, chính mình không nhận ra sự thay đổi, nhưng con chó thấy khác nên xua đuổi. Mình đánh nó chẳng hóa ra lầm lắm sao! Lỗi tại mình thay đổi, chứ không phải tại con chó cắn xằng. Vậy nên ở đời, khi mình làm điều gì khác thường mà người ta chưa rõ, tất nhiên người ta sẽ bàn trái bàn phải. Nếu mình không tự xét mình thay đổi hay dở, chỉ biết trách người nghị luận, thì chẳng khác nào Dương Bố đánh chó trong truyện này.

 

(Liệt Tử là sách của Liệt Ngữ Khấu hoặc người truyền học thuyết của ông soạn, gồm tám quyển, sau được nhà Đường, nhà Tống đặt tên là Sung Hư Chân Kinh hay Sung Hư chí đức chân kinh.)

 

* * * * *

 

Luận cổ suy kim:

Câu chuyện chỉ là ngụ ngôn răn đời, không nhất thiết có thật. Những ai nuôi chó đều biết: Chó nhận biết chủ -người thân quen- chủ yếu bằng khứu giác (mùi hương) trước khi dùng thị giác, và còn biết phân biệt bằng thính giác (tiếng bước chân, giọng nói, tiếng xe của chủ). Khi chủ về gần nhà, chó đã mừng rỡ quẫy đuôi từ trong nhà, dù chưa nhìn thấy.

Chủ và người quen lâu năm, chó vẫn nhớ mùi và mừng vui khi gặp lại.

 

Tuy nhiên, từ câu chuyện, ta có thể suy rộng: Mỗi người chúng ta, khi ra khỏi nhà thường ăn mặc tươm tất, cử chỉ nho nhã hơn lúc ở nhà với gia đình. Đó là lẽ thường tình theo lề thói xã hội, ít ai tránh khỏi, trừ những bậc chân tu hoặc sống giản dị tuyệt đối.

 

Nhưng nếu sự thay trắng đổi đen ấy quá đà – trở nên khoác lác, gian trá, cậy quyền thế, nói một đàng làm một nẻo, kiêu căng và coi thường người khác – thì e rằng ngay cả những người thân quen nhất cũng khó nhận ra con người thật của mình nữa, giống như con chó không nhận ra Dương Bố đã “đi trắng về đen”.

 

Ở đời, “Hành thiện tích thiện, hành ác tích ác”. Người viết từng chứng kiến một số trường hợp: khi lương tâm bị cắn rứt bởi những điều sai trái tích tụ lâu ngày lâu năm, con người có thể rơi vào trạng thái day dứt lương tâm sâu sắc, thậm chí bộc phát những sai trái, lỗi lầm của chính mình trong quá khứ. Điều này nhắc nhở chúng ta về lời Thánh Kinh trong Thư của thánh Phaolô gửi tín hữu Galat:

“ ⁷Anh em đừng có tự khi! Thiên Chúa không để người ta nhạo báng Người! Vì ai gieo gì thì sẽ gặt nấy. ⁸ Kẻ gieo vào xác thịt mình, thì tự xác thịt sẽ gặt lấy mục nát; còn kẻ gieo vào Thần khí, thì do tự Thần khí sự thật, sẽ gặt lấy sự sống đời đời” (Galat 6, 7-8)  

 

Vì thế, chúng ta hãy luôn tự xét mình, sống chân thật trước mặt Thượng Đế và tha nhân. Đừng để sự thay đổi của bản thân làm mờ mắt lương tâm, mà hãy mau chóng cải hối, tìm về với sự thật, để lãnh nhận lòng thương xót dồi dào của Chúa! Và của Trời Phật./-

 

 

Nguyễn Xuân Tùng

Diễn Đàn Kitô-hữu

20-02-2026